Öryggi í stjórnun fólksfjölda er mikilvægur hluti viðburðastjórnunar á fjölmennum viðburðum. Því miður eru fjölmörg dæmi síðustu ár um slys og dauðsföll fólks á viðburðum um allan heim vegna aðstæðna sem hefði mátt fyrirbyggja. Nýleg dæmi eru lát 159 manns í Seúl í Kóreu 2022 og tónleikar FM95Blö í Laugardalshöll 2025.

Þessi grein fjallar um kerfislega greiningu á áhættu sem tengist fólksfjölda og þau eðlisfræðilegu lögmál sem stýra hreyfingu fólks við háan þéttleika. Mikilvægt er að greina kerfislega þætti sem geta leitt til slysa og hvernig hönnun rýmis og dýnamísk stýring getur minnkað áhættuna.

1. Inngangur

Hönnun og stjórnun rýma þar sem mikill fólksfjöldi kemur saman krefst meira en aðeins skilnings á rýmingarleiðum; hún krefst skilnings á því hvernig fólkmassi hegðar sér eins og „vökvi“ þegar þéttleiki nær ákveðnum mörkum. Sögulega hafa hugtök eins og „troðningur“ (e. stampede) verið notuð til að lýsa slysum, en rannsóknir (Helbing, 2007) sýna að slík hugtök eru oft villandi. Flest manntjón verða vegna eðlisfræðilegra krafta sem einstaklingar hafa enga stjórn á. Hér er leitast við að útskýra þessa krafta og hvernig verkfræðileg nálgun getur lágmarkað áhættu.

‍

2. Eðlisfræði fólksflæðis og fjölda

Í verkfræðilegu samhengi er fólksfjöldi greindur semflæðiskerfi. Samband flæðis (J, einstaklingar/m/mín.), þéttleika (D, einstaklingar/m²) og hraða (v, m/mín.) er skilgreint sem:

J = D * v.

Við lágan þéttleika (D < 1-2 manns/m²) ræður einstaklingsbundin hegðun hraða kerfisins, jafnvel þó að flæðið sé ekki fullkomlega frjálst. Þegar þéttleiki eykst verður kerfið „þvingað“. Við aukinn þéttleika minnkar hraðinn línulega í fyrstu en þegar þéttleiki nær D_crit~ 5 manns/m² verður flæðið ókyrrt (e. turbulent). Við þetta stig fer orka í kerfinu að flytjast á milli fólks, sem skapar ófyrirsjáanlegar bylgjuhreyfingar í fólksmassanum. Við þéttleika 7-9 manns/m² hefur fólk enga stjórn á eigin hreyfingum og getur ekki annað en færst með fólksmassanum.

‍

‍

Rannsóknir Helbing o.fl. (2007) sýna að við háan þéttleika myndast þrýstingsbylgjur sem geta fært fólk marga metra áfram án stjórnar. Þetta fyrirbæri, kallað „crowd quake“, myndast þegar krafturinn sem verkar á hvern einstakling fer yfir getu einstaklingsins til að halda jafnvægi. Flöskuhálsar myndast þar sem virkt flæðisflatarmál (A) minnkar. Samkvæmt lögmálinu um samfelldni verður hraði að aukast ef flæði á að haldast óbreytt. Ef fólk getur ekki aukið hraðann eykst þéttleikinn við inngang flöskuhálsins, sem leiðir til þrýstingsaukningar.

Algengasta orsök dauðsfalla í fólksþröng er hár þrýstingur, sem veldur því að brjóstkassinn nær ekki að þenjast út við öndun. Krafturinn sem myndast í þéttum röðum getur farið yfir 4.500N, sem er nægilegt til að valda köfnun á örfáum mínútum (Fruin, 1971).

Í fólksþröng geta einstaka frávik og breytingar haft mikil áhrif, sjá Mynd 2. Ef einn einstaklingur fellur myndast tómarúm, þar sem næstu einstaklingar falla ofan í vegna þrýstings á svæðinu. Þetta skapar „vítahring“ þar sem lóðréttir og láréttir kraftar sameinast í banvæna hrúgu.

‍

‍

3. Harmleikurinní Itaewon, Seúl 2022

Harmleikurinní Itaewon er mikilvægt dæmi um hvernig umhverfisþættir og dýnamík fólksfjölda spila saman. Atburðurinn varð í mjóu sundi, sem hallaði niður á við og mjókkaði. Massi fólksfjöldans (m) auk þyngdaraflsins eykur þrýstinginn neðst. Heildarkraft (F_heild) í átt að botni sundsins má gróflega áætla sem:

‍

‍

Þar sem F_fólk er krafturinn af þrýstingi frá fólki bak við og Q er halli brekkunnar. Í Seúl var engin stýring á innflæði í sundið, sem þýðir að kerfið varð yfirþrýst án þess að nægilegir möguleikar væru fyrir hendi til að minnka þrýstinginn. Þegar einstaklingur féll hrundi mótstaðan með lækkuðum þrýstingi og keðjuverkun varð óumflýjanleg svo að fleira fólk féll (sjá Mynd 2). Rannsóknir á atburðinum sýna að þéttleiki fór yfir 16 einstaklinga/m² (Juyie o.fl., 2024), sem er langt yfir öllum hönnunarmörkum og er lífshættulegt.

‍

4. Greining áhættu

Áhættugreining viðburða þarf að taka á mörgum þáttum en í grunninn eru það þrjú meginatriði: Hönnun, upplýsingar og stjórnun. Fyrirbyggjandi þættir eru mikilvægastir, þar sem við hönnum okkur frá áhættunni, en einnig þarf að stýra aðstæðum á vettvangi, fyrir, á meðan viðburður stendur yfir og eftir hann. Hér þarf að líta til allra mögulegra fólksstrauma. Á tónleikum FM95Blö skapaðist hættan t.d. ekki uppi við sviðið né í rýmingu húsnæðisins, heldur þegar takmarkaður tími gafst í hléi og ekki var tekið tillit til aðstæðna innan byggingarinnar í uppsetningu og stjórnun viðburðarins.

Greina þarf hvar hættulegar aðstæður geta skapast með viðeigandi líkönum og útreikningum, en einnig er mikilvægt að greina aðstæður á staðnum og meta í samvinnu við tónleikahaldara, umsjónarfólk hússins og yfirvöldum eftir atvikum. Starfsfólk ÖRUGG hefur komið að öllum stærstu tónleikum sem haldnir hafa verið á Íslandi og sú reynsla nýtist beint í greiningu og útfærslu á áhættuminnkandi aðgerðum.

‍

‍

Fólksfjöldi þarf ávallt að vera í samræmi viðheildar aðstæður, að teknu tilliti til þeirrar hættu sem getur skapast og þeim aðstæðum sem viðkomandi svæði býður upp á. Fólksfjöldinn er því ekki fasti, heldur þarf að meta hann í hvert og eitt skipti til að tryggja öryggi sem best. Til dæmis getur þurft að setja upp bylgjubrjóta með sérhönnuðum grindverkum, bæta flóttaleiðir, breyta fyrirkomulagi viðburðarins, stýra rýmingu og aðstæðum á mismunandi tímum, minnka brunahættu eða hreinlega takmarka fólksfjölda. Breidd flóttaleiða eða stærð rýmis ættu því alls ekki að vera einu breyturnar í mati á hámarksfólksfjölda viðburðar. Öryggisstjórnun á viðburðum og viðbragðsáætlanir eru mikilvægir þættir til að geta brugðist við hinu óvænta. Það er samvinnuverkefni margra.

Stórslys á viðburðum er aldrei einhver „óheppni“. Öryggi í stjórnun fólksfjölda verður ekki tryggð nema með áhættustjórnun, þar sem litið er til heildaröryggis viðkomandi viðburðar. Oftar en ekki þarf að beita verkfræðilegum greiningum, sem byggja á raunverulegri dýnamík fólksfjölda, til að meta og stýra aðstæðum.

Harmleikir eins og í Seúl eiga sér stað þegar ekki er samræmi á milli hönnunar rýmis og fjölda fólks á staðnum, og engin kerfisbundin stýring er til staðar til að leiðrétta það ójafnvægi.

‍

5. Heimildir

Helbing, D., o.fl. (2007). The Nature of Crowd Efficiency. Nature, 445.

Fruin, J. J. (1971). Pedestrian Planning and Design. New York: Metropolitan Association of Urban Designers and Environmental Planners.

Juyie, E., o.fl. (2024). Kinodynamic Simulation of Extreme-Density Crowds: A Case Study on the Itaewon Disaster. Ewha Womans University.

‍

Greinin birtist fyrst í blaði Umhverfis- og byggingarverkfræðinema, ...Upp í vindinn, 2026.